Fullorðnir með ADHD

                        Grein eftir Grétar Sigurbergsson geðlækni.

Inngangur

Tilgangur þessarar greinar er að veita upplýsingar um athyglisbrest og ofvirkni (ADHD) hjá fullorðnum. ADHD er skammstöfun úr ensku (attention deficit hyperactivity disorder) sem þýða má á íslensku sem athyglis- og ofvirkniröskun. Þessi skammstöfun hefur unnið sér sess á alþjóðavettvangi og verður notuð í þessari grein.

Þar eð ADHD hefst þegar í bernsku verður leitast við að fjalla um hvað helst einkennir ástandið frá upphafi og hvernig það getur þróast með aldrinum. Megináherslan verður þó lögð á ADHD hjá fullorðnum og fjallað um það frá hinum ýmsu hliðum. Er vonast til að grein þessi geti svarað ýmsum þeim spurningum sem vakna þegar ADHD ber á góma.

Áhersla skal lögð á að fjöldi fólks er með ADHD, án þess að það ástand hái því eða að meðferðar sé þörf eða að hún geri hið minnsta gagn. Vel er þekkt að margt afreksfólk er með ADHD, sem er ástand sem getur haft ýmsar jákvæðar hliðar við hagstæðar kringumstæður. Í þessari grein verður fyrst og fremst rakið hvernig ADHD getur valdið fólki vanda af ýmsu tagi og jafnvel spillt heilsufari þess og lífsgæðum.  

Hvað er ADHD?

ADHD er ástand sem kemur í ljós hjá sumum börnum á fyrstu æviárunum. Erfitt er fyrir þessi börn að hafa stjórn á hegðun sinni og / eða athygli og einbeitingu. Talið er að um 5% barna séu með þessa röskun, þ.e.a.s. um það bil eitt af hverjum tuttugu börnum.

ADHD var fyrst lýst af lækni að nafni Heinrich Hoffmann árið 1845. Hann var jafnframt ljóðskáld og fékk áhuga fyrir að skrifa efni fyrir börn, þegar honum gekk illa að finna bækur til að lesa fyrir þriggja ára son sinn. Hann samdi þá vísnabók með tilheyrandi myndskreytingum um börn og sérkenni þeirra. Saga hans um hinn órólega og utangátta  Fidgety Phil, sem líkja mætti við hin íslensku Guttakvæði, var nokkuð nákvæm lýsing á dreng sem þjáðist af ADHD. Það var þó ekki fyrr en 1902 að Sir George F. Still flutti fyrirlestraröð við Konunglega Læknaháskólann í Englandi þar sem hann lýsti hópi hvatvísra barna með mikil hegðunarvandamál, ástand sem byggðist á erfðum en ekki af  lélegu uppeldi og væri nú á dögum kallað ADHD. Síðan þá hafa verið skrifaðar þúsundir vísindaritgerða um þessa röskun í taugakerfi barna og, á síðustu áratugum, einnig hjá fullorðnum. Þar er m.a. lýst eðli ADHD, þróun, orsökum, einkennum, fylgikvillum og meðferð auk þess sem æ skýrar hefur orðið, að meirihluti þeirra, sem í bernsku þjást af  ADHD, losnar ekki við einkennin með aldrinum, eins og áður var talið að væri raunin. Aðeins er rúmur áratugur síðan farið var að greina og meðhöndla ADHD hjá fullorðnum hér á landi.

Einkenni ADHD

Höfuðeinkenni ADHD eru þrennskonar: Athyglisbrestur, sem allir, sem eru með ADHD eiga við að stríða, ofvirkni og hvatvísi. Tvö síðastnefndu einkennin fylgjast oftast að og eru mjög áberandi einkenni hjá mörgum sem þjást af ADHD, en hafa þarf hugfast að athyglisbrestur getur verið til staðar án þess að honum fylgi ofvirkni eða hvatvísi. Í þeim tilfellum er erfiðara að greina kvillann og tilvist ADHD fer þá gjarnan fram hjá foreldrum og kennurum og greinist þá stundum ekki fyrr en vaxandi námsörðuleikar koma í ljós eða við bætast s.k. fylgiraskanir (=fylgikvillar), sem með aldrinum einkenna ADHD í æ ríkara mæli og vikið verður að síðar. Hér á eftir verður fjallað nánar um ofangreind einkenni, einkum eins og þau lýsa sér hjá fullorðnum. Mörg af þeim einkennum sem minnst verður á kannast flestir, sem ekki þjást af ADHD, við að hafa upplifað stöku sinnum. Sá sem er með ADHD er aftur á móti alltaf og yfileitt stöðugt með þessi einkenni. Við greiningu á ADHD þarf að hafa hugfast að allir geta verið utan við sig öðru hvoru, á köflum jafnvel virst ofvirkir eða hvatvísir. Allir þekkja t.d. það að missa þráðinn við lestur bóka öðru hvoru eða glopra út úr sér orðum, sem betur hefðu verið ósögð. Allir kannast við að fara á milli herbergja á heimili sínu til að sækja eitthvað en steingleyma síðan hvert erindið var. Þetta hendir okkur öll stöku sinnum. Sá sem er með ADHD upplifir slíka hluti alltaf.      

Athyglisbrestur: Hjá fullorðnum með ADHD er athyglisbrestur oftast höfuðvandamálið. Þessi einkenni hverfa síður en önnur með aldrinum. Um er að ræða einbeitingarskort, erfiðleika við að halda athyglinni vakandi nema stutta stund í einu við sama viðfangsefni, sérstaklega ef efnið er ekki áhugavert. Þá er tilhneiging til  að fara stöðugt úr einu í annað, eiga í erfiðleikum með að byrja á viðfangsefni og ekki síður við að ljúka við verkefni. Fólk kvartar yfir minnisleysi, það þurfi að skrifa allt á minnismiða, týni endurtekið hlutum eins og lyklum, farsímum, fötum o.s.frv. og eyði miklum tíma við að leita að hlutum.

Þessu geta fylgt erfiðleikar við lestur bóka. Fólk missir þráðinn við lesturinn og fer að hugsa um eitthvað allt annað, sérstaklega ef söguþráðurinn er ekki þeim mun áhugaverðari. Það sama getur gerst í samtölum við fólk. Maður hættir að taka eftir því sem fólk er að segja við mann í miðju samtali og hugurinn reikar að allt öðru, jafnvel dagdraumum. Þetta getur komið sér mjög illa í samskiptum við aðra og maður getur virkað utan við sig, annars hugar eða eins og úti á þekju.

Sérstaklega er athyglisbrestur bagalegur fyrir námsmenn. Ef fólk er með góða greind, getur það spjarað sig allvel á fyrri stigum menntunar s.s. í grunnskóla. Þegar námið þyngist og kröfur aukast til viðvarandi einbeitingar og verkefnaskila, getur ADHD fyrst farið að valda verulegum námsörðugleikum. Sumum tekst að bæta þetta upp með því að eyða meiri tíma í heimavinnuna, lesa námsefnið aftur og aftur. Algengt er að ungt fólk, jafnvel ágætlega greint og efnilegt, gefist upp í framhaldsskóla á þessu stigi, jafnvel aftur og aftur. ADHD leiðir þannig gjarnan til þess að fólk er langt undir getu í námi og síðar meir einnig í starfi.

Athyglibrestur hefur í för með sér skipulagsleysi. Hlutir svo sem pappírar, þvottur, fatnaður o.s.frv. hefur tilhneigingu til að safnast í hrúgur og erfiðlega gengur að finna það sem á þarf að halda hverju sinni. Þegar athyglisbrestur er á háu stigi getur fólk átt í sífelldum vandræðum með að rata um götur borga, jafnvel um heimaslóðir. Sumir geta verið mjög annars hugar við akstur bifreiða. Þá hendir marga að fara framhjá fyrirhuguðum áfangastað. Fólki með athyglisbrest er hættara en öðrum að lenda í vandræðum í umferðinni.

Athyglisbrestur hefur í för með sér að maður á erfitt með að fara eftir leiðbeiningum vegna eftirtektarleysis, muna eftir að gera nauðsynlega hluti, mæta á réttum stöðum á réttum tíma og almennt að setja á minnið það sem nauðsyn krefur. Þetta getur komið sér afar illa t.d. þegar maður gleymir að greiða reikninga, mæta á stefnumót, skila videospólum, standa við loforð. Sumir hafa lélegt tímaskyn í ofanálag.

Ef athyglisbrestur er verulegur, getur fólk átt í mestu erfiðleikum við að einbeita sér að sjónvarpi, kvikmyndum o.s.frv. Eftir á man viðkomandi illa söguþráðinn og á erfitt með að rifja upp í huganum atburðarás myndarinnar.

Sé maður með athyglisbrest þarf lítið áreiti eða utanaðkomandi truflun til þess að maður missi einbeitingu. Hver hreyfing eða smáhljóð í umhverfinu getur sett mann út af laginu. Mörgum gengur betur að einbeita sér ef þeir eru með tónlist við t.d. heimanám. Með því tekst þá að eyða öðru áreiti og bæta með því einbeitinguna.

Þeim sem þjást af athyglisbresti gengur oft betur að einbeita sér að tölvuskjá. Tölvan gerir viðfangsefnið afmarkaðra en ella. Bæði börnum og fullorðnum með ADHD er hættara en öðrum að eyða óhóflegum tíma við spennandi tölvuleiki. Spennan bætir einbeitinguna. Þegar verst lætur hverfur einstaklingurinn inn í sýndarheim tölvuleikja, einfaldari heim þar sem auðveldara er að leysa verkefni vel af hendi en í raunveruleika hversdagsins.

Eins og fram hefur komið, þá getur athyglisbrestur verið til staðar án þess að honum fylgi ofvirkni og / eða hvatvísi. Reyndar getur mikill athyglisbrestur leitt til eins konar uppgjafar. Manni fallast hendur í þeirri ruglingslegu tilveru sem getur fylgt ADHD og útkoman verður vanvirkni, gjarnan í heimi dagdrauma.  

Ofvirkni: Ofvirkni er einkenni sem margir með ADHD losna við að hluta eða að öllu leyti á unglingsárum. Er þá átt við s.k. hreyfiofvirkni, þ.e.a.s. sýnilega ofvirkni. Margir geta með árunum  lært að hemja hreyfiofvirkni  þá sem svo mjög einkennir ADHD hjá börnum. Aðrir halda þó áfram að vera sífellt á iði, ekki síst með hendur og fætur, eða þurfa stöðugt að vera á ferðinni, gera margt í einu. Þeir eru fullir ákafa, byrja á verkefnum af miklum krafti og áhuga sem oft er þó skammvinnur. Margt verður þá hálfklárað. Gjarnan eru mörg járn í eldinum á sama tíma.

Jafnvel þótt hreyfiofvirkni minnki eða jafnvel hverfi með tímanum, kvarta flestir áfram um ofvirkni í hugsun. Sumir upplifa hugsun eins og “hraðlest” í höfðinu þar sem lítið er um stoppistöðvar.

Þeir sem þjást af ofvirkni tala gjarnan hratt og mikið. Svefnþörf þeirra er gjarnan minnkuð og svefnörðugleikar geta verið viðvarandi vandi. Mörgum finnst hugurinn fara á fulla ferð þegar þeir ætla að sofna og verða andvaka, sem leiðir til þess að erfitt getur verið að vakna að morgninum.

Ofvirknin leiðir m.a. til þess að erfitt verður að hlusta á aðra. Maður forðast athafnir sem krefjast þess að maður sitji kyrr, t.d. við að hlusta á fyrirlestra eða vera við kirkjulegar athafnir. Ofvirkir einstaklingar eru alltaf að flýta sér, ekki síst í umferðinni. Þeir aka hratt og gjarnan óvarlega og eru líklegri en aðrir til að fá endurteknar hraða- og stöðumælasektir og lenda í slysum í umferðinni.

Hvatvísi: Með hvatvísi er átt við að fólk geri eða segi hluti án þess að hugsa málið til enda. Útkoman verður þá fljótfærni á öllum sviðum, pirringur, óþolinmæði, léleg skapstjórn, truflandi framkoma t.d. með því að grípa fram í fyrir öðrum, liggja á flautunni í umferðinni, taka vanhugsaðar ákvarðanir í fjármálum, segja fyrirvaralaust upp vinnu, gjarnan í reiðikasti. Fólk getur þá  virkað eins og það kunni ekki sjálfsagða mannasiði.

Þegar athyglisbrestur og hvatvísi fara saman, liggur manni á að koma hugmyndum sínum á framfæri, vegna þess að annars gleymir maður hvað ætlunin var að segja. Hinn hvatvísi getur verið særandi án þess að ætla sér það. Hann kaupir jafnvel dýra hluti án umhugsunar. Flestir eru endurtekið að skammast sín fyrir hversu orðhvatir þeir eru eða að iðrast sóunar á fjármuna sinna og vanhugsaðra fjárfestinga.

Hvatvísi getur lýst sér í sókn í spennu og áhættuhegðun af ýmsu tagi. Sem dæmi má nefna fjárhættuspil, hraðakstur, veggjakrot, hættulegar íþróttir og fífldirfsku af ýmsu tagi.

Hvatvísi er í raun skortur á hömlum. “Bremsukerfið” er ekki í gangi. Menn verða bremsulausir í hegðun. Slík hegðun getur verið hættuleg fyrir einstaklinginn sjálfan og stundum aðra vegna skorts á skapstjórn. Sérstaklega getur hegðunin verið hættuleg ef mjög hvatvísir einstaklingar með ADHD neyta hömlulosandi vímuefna, t.d. áfengis, róandi lyfja eða svefnlyfja. Losnar þá ekki einungis enn frekar um hömlur viðkomandi, heldur skerðist dómgreind einnig og samviskan slævist. Við þær kringumstæður aukast líkur á að skapstjórn skerðist enn frekar og að það leiði jafnvel til hættulegs ofbeldis.

Hvatvísi getur lýst sér þannig að hinn hvatvísi virði ekki eðlileg  mörk í mannlegum samskiptum. Hann getur þá virkað ókurteis, uppáþrengjandi, frekur, tillitslaus, truflandi o.s.frv. Sá sem er verulega hvatvís hefur gjarnan tilhneigingu til að svara fólki áður en viðmælandinn hefur lokið við að bera upp spurninguna. Jafnvel er tilhneiging hjá sumum, sem eru hvatvísir, að ljúka við setningar fyrir viðmælendur sína til að “flýta fyrir” og komast þannig sjálfir að með það sem þeim liggur á hjarta.

 Eins og ofvirkni, þá getur hvatvísi minnkað eða orðið minna áberandi með árunum. Virðist sem margir, ekki þó allir, læri með tímanum að hemja þetta erfiða einkenni að einhverju eða jafnvel öllu leyti.

Það var um 1980 sem farið var að tala um ADHD. Um 1970 hófust rannsóknir á afdrifum barna með ADHD og kom þá æ skýrar í ljós að einkenni ADHD héldu áfram hjá flestum fram á fullorðinsár og ollu oftar en ekki marvíslegum vanda, sem komið verður að síðar. ADHD var tekið inn í bandarísku sjúkdómsgreiningaskrána (DSM) 1980. ADHD var smám saman betur skilgreint  og flokkað eftir því hvaða einkenni væru mest áberandi. ADHD birtist á ýmsan ólíkan hátt, m.a. eftir því hvaða einkenni eru mest áberandi en líka eftir persónugerð hvers og eins, greindarfari og uppvaxtarskilyrðum svo fátt eitt sé nefnt.

Hin síðari ár hefur ADHD verið flokkað á eftirfarandi hátt:

a.      ADHD með athyglisbrest sem ráðandi einkenni.

b.      ADHD með ofvirkni / hvatvísi sem ráðandi einkenni.

c.       ADHD í blönduðu formi þar sem öll 3 höfuðeinkennin, þ.e.a.s. athyglisbrestur, ofvirkni og hvatvísi, eru álíka áberandi.

Síðastnefndi flokkurinn er algengastur. Eins og getið var hér að framan þá getur athyglisbrestur án ofvirkni og hvatvísi farið framhjá t.d. foreldrum og kennurum og uppgötvast síður en hin tvö form ADHD 

þar sem einkenni eru meira áberandi og kvillinn auðgreindari.

Orsakir ADHD

ADHD hefur verið rannsakað á undanförnum áratugum meira en flestar aðrar geðraskanir, enda er um algengan kvilla að ræða sem getur valdið margvíslegum erfiðleikum, ekki síst í bernsku og á æskuárum en einnig á fullorðinsárum. Fátt bendir til að ADHD orsakist af uppeldi eða öðrum uppvaxtarskilyrðum. Þó er algengt að foreldrar ofvirkra barna spyrji spurninga eins og t.d.: “Hvað fór úrskeiðis?” eða “Hvað gerði ég rangt? Hvar brást ég?”. Rannsóknir undanfarinna áratuga benda eindregið til þess að orsakir ADHD megi rekja til líffræðilegra þátta en ekki uppeldis eða annarra umhverfisþátta. Löngu er vitað að ADHD er ástand sem erfist og að erfðirnar séu mjög ráðandi. Sýnt hefur verið fram á að ADHD  erfist á hliðstæðan hátt og t.d. líkamshæð erfist. ADHD er röskun á taugalífeðlisfræðilegum eiginleikum í miðtaugakerfinu og mætti því nefna ástandið taugaröskun til einföldunar. Röskun sú sem veldur einkennum einstaklinga með ADHD er talin vera í s.k. (svo kallaðri) stjórnstöð heilans.

Stjórnstöð heilans má líkja við t.d. hljómsveitarstjóra, sem stjórnar hinum fjölmörgu hljóðfæraleikurum við flutning symfóníu. Hann þarf að ákveða fjölmarga þætti til að tónverkið hljómi vel, t.d. hraða, takt og allskyns blæbrigði. Hann ákveður t.d. hvenær fiðlurnar eiga að koma inn, blásturshljóðfæri, slagverk o.s.frv. Ef við hugsum okkur að hljómsveitarstjórinn væri ekki til staðar eða á einhvern hátt ekki í lagi, vankaður eða jafnvel heyrnarlaus, myndi tónverkið líklega hljóma ruglingslega og áreiðanlega illa. Við þurfum að hafa í huga að hljómsveitarstjórinn spilar ekki sjálfur, heldur ákveður hvenær og hvernig hinar ýmsu deildir hljóðfæraleikara leika. Þannig starfar stjórnstöð heilans. Henni mætti einnig líkja við slökkviliðsstjóra, sem stjórnar aðgerðum á brunastað, hverjir eigi að handleika slöngur og stiga, hverjir að bjarga fólki úr brennandi húsi, hvaða hús þurfi að verja o.s.frv. Hann þarf að huga að mörgu, t.d. hvaðan vindurinn blæs. En þótt hann slökkvi ekki eldinn sjálfur, er hætt við að illa færi ef hann væri ekki til staðar.

Stjórnstöð sú í heilanum, sem veldur einkennum þeim sem fylgja ADHD, stjórnar m.a.  starfsemi framhluta heilans. Sá hluti heilans hefur m.a. með einbeitingu, athygli og hömlur að gera. Hann fær undir eðlilegum kringumstæðum boð frá stórnstöð hvenær hann þurfi að láta til sín taka. Hinir ýmsu hlutar framheilans þurfa að vinna saman eftir skilaboðum frá stjórnstöðinni, sem samhæfir aðgerðir. Framheilinn gerir okkur kleyft að leysa vandamál, planleggja, skilja hegðun annarra, og halda aftur af hvötum okkar. Vinstri og hægri hluti framheilans senda hvor öðrum skilaboð og vinna saman eftir skilaboðum frá stjórnstöð.

Rannsóknir hafa sýnt að hjá einstaklingum með ADHD er umrædd stjórnstöð ekki eðlilega virk. Ýmiskonar blóðflæðirannsóknir og sneiðmyndatækni (t.d. PET eða ísótópasneiðskann) sýna að stjórnstöðin er þá ekki í gangi nema að litlu leiti. Þetta útskýrir hvers vegna örvandi lyf geta dregið úr einkennum þeirra sem eru með ADHD, með því að örva eða hvetja stjórnstöðina.

Eins og að ofan getur, þá sér framheilinn m.a. um einbeitingu og hömlur. Ef skýr skilaboð koma ekki frá stjórnstöð, þá eru þessar stöðvar óvirkar að meira eða minna leyti. Einbeitingin verður óskýr. Við hættum að geta greint aðalatriði frá aukaatriðum, forgangsröðun verður óskýr. Eðlilegri einbeitingu má líkja við að horft sé á sjóndeildarhringinn í gegnum myndavél, þar sem hægt er að skoða hluti sem fyrir augu ber nánar með aðdráttarlinsu. Ef við erum með ADHD má líkja því við að áðurnefnd aðdráttarlinsa sé ryðguð föst og því ónothæf. Þá er ekki lengur auðvelt að einbeita sér að einu í einu eða greina hvað skiptir máli og hvað ekki. Einbeitingarskorturinn gerir m.a. að verkum að maður fer úr einu í annað, lýkur ekki við viðfangsefnið út af öðru sem grípur athygli manns. Það verður erfitt að hefjast handa, byrja á jafnvel einföldustu verkefnum, t.d heimilisverkum. Viðfangsefnin virðast flókin og orkukrefjandi og gjarnan er dregið fram á síðustu stund að gera hlutina eða þeir ekki gerðir. Algengt er að upp safnist hálfkláruð verkefni.

Algeng kvörtun fólks með athyglisbrest er, að erfitt sé að hafa undan að þvo þvott. Flestum finnst það ekki flókið mál að setja í þvottavél og ganga frá þvotti, þótt það sé yfirleitt ekki meðal uppáhaldsverkefna á heimilum. En sé athyglisbrestur verulegur, getur þetta verkefni orðið verulega snúið. Það þarf að sortera þvottinn, stilla þvottavélina rétt, m.a. hitastig, setja hæfilegt magn af þvottaefni í vélina o.s.frv. Síðan þarf að muna að taka úr vélinni, þurrka þvottinn, ganga frá honum, brjóta hann saman, strauja sumt og annað ekki. Loks þarf að koma öllu saman á rétta staði í skúffur og skápa. Hjá sumu fólki með athyglisbrest hefur óhreinn þvottur tilhneigingu til að hrúgast upp eða hálffrágenginn þvottur að safnast hér og þar á hinum ýmsu stigum og komist jafnvel aldrei í tilheyrandi skápa. Þessi aðgerð reynir á margan hátt á einbeitingu, athygli, úthald og skammtímaminni sem allt er skert hjá þeim sem er með stýrikerfið, þ.e.a.s. stjórnstöðina í ólagi.

Þeim hluta framheilans sem sér um hömlur má líkja við eins konar bremsukerfi. Sé stjórnstöðin ekki í gangi, þá er bremsukerfið óvirkt að einhverju leyti. Þá má líkja einstaklingnum við bremsulausan bíl. Þeir sem eru með ADHD og skortir hömlur verða ofvirkir og hvatvísir að mismiklu leyti. Eins og áður var getið þá dregur oft úr ofvirkni á unglingsárum og stundum hverfur hún alveg. Sama gildir um hvatvísina, sem þó hefur tilhneigingu til að minnka seinna og að halda áfram að vera vandamál.

Rannsóknir hafa sýnt, að meðal nánustu ættingja barna með ADHD er fjórði hver með ADHD. Tíðni ADHD er annars um einn af hverjum tuttugu. Margvíslegar rannsóknir hafa á seinni árum sýnt mjög afgerandi fram á arfgengi þessa kvilla.

Mjög ítarleg samanburðarrannsókn á börnum með og án ADHD, sem verið er að framkvæma  á vegum geðheilsustofnunar Bandaríkjanna ( National Institute of Mental Health), sýnir að börn með ADHD eru að jafnaði með um 4% minni heilavef á öllum heilasvæðum en börn sem ekki eru með ADHD. Þau börn, sem eru með ADHD og hafa fengið lyfjameðferð, voru með eðlilegt magn af s.k. hvítum heilavef, sem samanstendur af einskonar langlínutengingum milli hinna ýmsu hluta heilans. Hliðstæðar rannsóknir fara nú fram á fullorðnum.

Fylgikvillar ADHD

ADHD er flókið ástand eitt og sér. Það sem gerir ástandið þó enn flóknara er, að ýmsir aðrir   

kvillar fylgja gjarnan þessu ástandi, bæði hjá börnum og fullorðnum, sem geta gert greiningu ástandsins erfiða,

ekki síst hjá fullorðnum. Þessir kvillar eru á fagmáli nefndir fylgiraskanir.

Algengar fylgiraskanir hjá börnum með ADHD eru til dæmis s.k. sértækir námsörðugleikar, sem þjá um 20-30%, Tourette heilkenni, mótþróaþrjóskuröskun (30-50%), hegðunarröskun (20-40%), kvíði, þunglyndi og geðhvarfasýki. Flestar fylgiraskanir birtast ekki fyrr en barnið vex nokkuð úr grasi og sumar ekki fyrr en á unglingsárum. Með aldrinum aukast líkur á fylgiröskunum og þeim fjölgar á fullorðinsaldri. Algengt er að fólk sem þjáist af ADHD leiti sér fyrst læknisaðstoðar þegar fylgiraskanir skjóta upp kollinum. Skal nú drepið á helstu fylgiröskunum hjá fullornum einstaklingum sem eru með ADHD:

Kvíðaraskanir þjá um 30% karla með ADHD og 17% kvenna, samkvæmt nýlegum rannsóknum. Er það margföld tíðni samanborið við þá sem ekki eru með ADHD. Líkur á að fá kvíðakvilla einhvern tíma á ævinni eru um þrefalt meiri hjá fullorðnum með ADHD en öðrum.

Margar fylgiraskanir ADHD, m.a. kvíða, má líta á sem rökrétt framhald af þeim erfiðleikum, sem fylgja því að vera með ADHD. Á unglingsárum aukast t.d. kröfur um afköst og einbeitingu í námi. Þá er algengt að róðurinn þyngist með ári hverju hjá ungu fólki með ADHD, þrátt fyrir að mikið sé lagt á sig. Einbeitingarörðugleikar vega æ þyngra og óróleikinn í hugsuninni, og jafnvel í líkamanum, truflar í vaxandi mæli. Smám saman getur kvíðinn tekið völdin og orðið sjúklegur og truflað námsframvindu enn frekar. ADHD er ástand sem í eðli sínu getur verið mikill kvíða- og spennuvaldur í námi, starfi og í mannlegum samskiptum. Kvíðaraskanir eru oft mjög alvarlegir sjúkdómar og geta orðið viðvarandi vandi.

Geðlægð. Fullorðnir sem eru með ADHD eru margfalt líklegri en aðrir til að fá alvarlegar geðlægðir. Gildir þetta jafnt um karla sem konur. ADHD ýtir þannig mjög undir myndun þunglyndis, sem hjá sumum verður að sjálfstæðum sjúkdómi sem þarfnast meðferðar. Að vera með ADHD er oft mjög orkukrefjandi ástand og getur haft mikið mótlæti í för með sér. Margir með ADHD hafa sætt sífelldri gagnrýni frá umhverfinu frá fyrstu tíð, frá foreldrum, kennurum og stundum jafnöldrum, fyrir hegðunarbresti sína, minnisleysi, lélegan námsárangur, einbeitingarskort o.s.frv. Sumir verða fyrir því að verða lagðir í einelti. Með tímanum getur sjálfsmyndin orðið æði neikvæð. Ungt fólk í námi, sem finnur að það er ekki að standa sig eins og til er ætlast, fer að falla á prófum og dragast aftur úr félögunum, fer að finnast að það hljóti að vera heimskt eða að um leti sé að ræða. Þannig getur sjálfsmyndin brotnað smám saman. Hjá sumum getur ADHD þannig endað í djúpri geðlægð, sem er alvarlegt ástand og oft lífshættulegt ástand og er algengasta orsök sjálfsvíga, ekki síst hjá ungum karlmönnum.

Geðhvarfasýki einkennist m.a. af alvarlegum geðsveiflum, sem geta verið hvort heldur upp á við í s.k. geðhæð (manía), eða niður á við í geðlægð (depression). Um er að ræða alvarlegan, arfgengan sjúkdóm, sem yfirleitt er langvinnur. Oftast er hægt að milda eða fyrirbyggja sveiflurnar með s.k. jafnvægislyfjum.

Af þeim fullorðnum sem þjást af geðhvarfasýki eru um 15% einnig með ADHD. Fyrstu einkenni geðhvarfa birtast gjarnan á unglingsárum. Þegar þessir tveir kvillar fara saman, versna batahorfur mjög. Hjá þeim sem er með ADHD, byrjar sjúkdómurinn fyrr en hjá öðrum. Þetta ástand getur verið mjög erfitt í greiningu, þegar saman tvinnast ofvirkni, hvatvísi og geðhæð.

Vímuefnamisnotkun er mjög algengt vandamál hjá fólki með ADHD. Unglingar með ADHD leita í vímuefni til að róa hugann, slá á kvíðann eða til að geta sofnað. Áfengi fer oft illa í fólk með ADHD, sérstaklega ef til staðar er ofvirkni og hvatvísi. Sumir með ADHD finna lítil eða engin örvandi áhrif af örvandi efnum, verða rólegir og jafnvel syfjaðir. Margir leita í kannabis, sem með tímanum getur orðið mjög alvarlegt vandamál. Kannabis verkar róandi en magnar mjög upp athyglisbrestinn og veldur að lokum áhugaleysi fyrir öllu öðru en efninu sjálfu. Efnið dregur mjög úr námsgetu. Það skerðir bæði greind og dómgreind, veldur félagslegri einangrun, jafnvel inni á heimili viðkomandi.

Einstaklingar með ADHD eru u.þ.b. helmingi ( 100%)  líklegri en aðrir til að ánetjast vímuefnum með aldrinum. Þetta á við um þá sem ekki eru á lyfjameðferð við ADHD. Nýlegar rannsóknir sýna, að börn með ADHD, sem eru meðhöndluð frá upphafi með viðeigandi lyfjum, er mun síður hætt við að ánetjast vímuefnum        

en þeim sem ekki hafa fengið lyfjameðferð. Ungu fólki með ómeðhöndlað ADHD er þannig mikil hætta búin hvað vímuefnamisnotkun snertir.

Svefntruflanir fylgja oft ADHD frá barnsaldri og hafa tilhneigingu til að aukast og valda vaxandi vandamálum með aldrinum. Ýmist er um að ræða erfiðleika við að sofna eða við að vakna. Þetta getur t.d. leitt til lélegra mætinga í skóla eða vinnu. Mæður geta átt í erfiðleikum með að vakna til að koma börnum sínum í skóla og af þeim sökum lent í vandræðum  gagnvart skólayfirvöldum og jafnvel barnaverndaryfirvöldum, þegar hvað verst lætur.

Greining ADHD hjá fullorðnum

Þeir sem taka að sér að greina fullorðna eru geðlæknar og sálfræðingar, gjarnan í samvinnu. Aðeins læknar mega veita lyfjameðferð. Engin greiningartæki eða sálfræðipróf eru til sem greint geta hvort ADHD er til staðar. Til eru margvísleg próf, sem gefið geta vísbendingar um að ADHD sé til staðar en greiningin byggir fyrst og fremst á sögu einstaklingsins, hegðun og líðan allt frá barnæsku og fram á þennan dag. Fjölskyldusaga og ættarsaga skiptir oft miklu máli og nauðsynlegt getur verið að tala við foreldra til að fá sem gleggsta mynd af einstaklingnum frá upphafi. Skólaganga, hegðun og frammistaða í námi og starfi. Gott getur verið að fá upplýsingar frá maka til að fá gleggri mynd af hegðunarmynstri og líðan.

Sálfræðingar leggja fyrir fólk margvísleg sálfræðipróf sem eru einskonar mælistikur á t.d. greind, andlega líðan s.s. þunglyndi og kvíða og annað sem bent getur til fylgiraskana. Persónuleikapróf geta sýnt fram á s.k. persónuleikaraskanir og andlega vanlíðan og svo mætti lengi telja. Geðlæknar eiga að geta greint ADHD hjá fullorðnum án aðstoðar sálfræðings. Hér á landi eru þó, enn sem komið er, aðeins fáir sem hafa sérhæft sig í greiningu á ADHD hjá fullorðnum. Auk ofangreindra atriða greinir geðlæknir ástand einstaklingsins með s.k. geðskoðun, sem er ólík líkamlegri læknisskoðun að því leyti, að geðlæknirinn er að skoða heilastarfsemi viðkomandi  út frá því sem hann sér, heyrir eða skynjar á annan hátt í viðtalinu. Geðlæknirinn leitar m.a. eftir áðurnefndum höfuðeinkennum, athyglisbresti, ofvirkni og hvatvísi, hvort þau séu til staðar og þá í hvaða hlutföllum. Geðlæknirinn þarf að átta sig á hvort fylgiraskanir séu til staðar og hversu alvarlegar þær eru. Oftast eru fylgiraskanir til staðar og stundum fleiri en ein. Fylgiraskanir geta gert greiningu ADHD erfiða. Ástandið getur þá verið flókið. Stundum getur verið nær útilokað að greina ADHD vegna fylgiraskana, t.d. ef um vímuefnaneyslu er að ræða.

Samkvæmt bandarísku geðsjúkdómaskránni  (DSM-IV) verða margvísleg einkenni að vera til staðar til að hægt sé að greina ADHD hjá fullorðnum með nokkurri vissu. Flestir geðlæknar sem greina ADHD styðjast við DSM-IV.

Geðlæknirinn þarf að útiloka að einkenni stafi af öðrum sjúkdómum. Einkenni sem um margt minna á ADHD geta fylgt ýmsum öðrum kvillum. Þunglyndi getur t.d. fylgt einbeitingarskortur og minnisleysi, sem minnt getur á athyglisbrest. Sumir kvíðakvillar geta valdið líkamlegri spennu, óróa og einbeitingarleysi sem minnt getur á athyglisbrest með ofvirkni. Sá sem er í s.k. geðhæð fer oftast úr einu í annað, er með mikið hugarflug og talar hratt. Mikilvægt er rugla þessu ástandi ekki saman við ADHD. Geðlæknum getur þó verið ærinn vandi á höndum, þar eð allir ofantaldir kvillar geta einnig verið fylgiraskanir ADHD og útiloka því alls ekki að ADHD sé einnig til staðar og sé jafnvel orsakavaldur þessara kvilla.

Aðrir kvillar sem geta minnt á ADHD eru t.d. svefnraskanir af ýmsum toga, t.d. kæfisvefn og s.k. drómasýki. Vímuefnaneysla af öllu tagi framkallar einkenni sem geta minnt mjög á ADHD. Reglubundin kannabisneysla veldur m.a. einbeitingarleysi, framtaksleysi og áhugaleysi, sem um margt minnir á athyglisbrest með vanvirkni sem áður var minnst á. Sama má segja um drykkjusýki. Misnotkun örvandi efna og ýmissa steralyfja getur fylgt hvatvísi, skapofsi og annað sem líkist ADHD með ofvirkni og hvatvísi.

Líkamlegum sjúkdómum geta fylgt einkenni sem líkjast að sumu leyti ADHD. Má þar nefna innkirtlasjúkdóma s.s. truflun á starfsemi skjaldkirtils, vefrænan heilaskaða í kjölfar höfuðáverka o.fl.

Greining á ADHD hjá fullorðnum getur þannig verið erfið en stundum eru þó einkennin svo dæmigerð, svo og sjúkrasagan, að greiningin liggur í augum uppi.

Afar mikilvægt er að vandað sé til greiningar eins og kostur er. Sá sem er með ADHD á fullorðinsárum hefur þurft að dragast með neikvætt sjálfsmat og stöðuga sjálfsgagnrýni og oft einnig gagnrýni frá öðrum. Námsferill er gjarnan ein langdregin hörmungasaga og starfsferill oft slitróttur og tilviljanakenndur. Sama má oft segja um sambúðarferil. Fólk með ADHD lendir oftast á rangri hillu í lífinu ekki síst í starfi. Fólk lendir oft í námi eða srarfi sem er í engu samræmi við raungetu eða greind. Greindarpróf sýna oft að fólk með ADHD getur verið með afburðagreind en aldrei notið þess í námi eða starfi vegna ADHD. Margir missa geðheilsu sína vegna ADHD með árunum. Því verður aldrei lögð of mikil áhersla á mikilvægi þess að greining sé framkvæmd á vandaðan hátt þannig að meðferð verði markviss og árangursrík.  

Meðferð á ADHD hjá fullorðnum

Mörgum einstaklingum með ADHD léttir mjög við það eitt að fá rétta sjúkdómsgreiningu. Margir eiga að baki mikla þrautagöngu í leit að skýringum og meðferð á vanlíðan sinni. Alvanalegt er að fylgiraskanir eins og þunglyndi og kvíði hafi verið ítrekað meðhöndlaðar með þunglyndis og kvíðalyfjum, oftar en ekki með takmörkuðum árangri. Það eitt að fá greiningu á ástandinu getur þannig bætt andlega líðan þess sem þjáðst hefur af ADHD. Næsta skref til að bæta líðan er að fá útskýringar og fræðslu um ADHD, og er það eitt af verkefnum geðlæknis og sálfræðings. Nú orðið má afla greinargóðra upplýsingar á Internetinu og hjá ADHD samtökunum.

Meðferð ADHD hjá fullorðnum er á margan hátt ólík því sem tíðkast þegar börn eiga í hlut. Nauðsynlegt er að meta fylgiraskanir, hvort þær eru til staðar, hversu alvarlegar þær eru, hvort hægt sé að meðhöndla þær og þá hvernig það verði best gert, t.d. með lyfjameðferð, sálrænni meðferð eða öðrum aðferðum. Stundum er nauðsynlegt að meðhöndla fylgiraskanir áður en meðferð á grunnvandanum, þ.e.a.s. ADHD, er hafin. Í öðrum tilfellum má meðhöndla fylgiraskanir samhliða ADHD.

Meðferðin skiptist í megindráttum í þrjá aðalþætti, lyfjameðferð, fræðslu og stuðningsmeðferð.

Lyfjameðferð:

Eins og þegar börn eiga í hlut, þá er grunnmeðferð við ADHD lyfjameðferð. Algengustu lyf sem notuð eru, eru í flokki örvandi lyfja. Hér á landi eru aðallega notuð ýmis form af lyfinu metylfenídat, sem hér eru markaðssett undir nöfnunum Ritalin, Ritalin Uno og Concerta. Amfetamín er mikið notað í Bandaríkjunum við ADHD, bæði hjá börnum og fullorðnum en eingöngu í undantekningartilfellum hérlendis. Öll þessi lyf hafa örvandi áhrif á tvö boðefni í heilanum, dópamín og noradrenalín, en bæði þessi efni, eða réttara sagt skortur á þeim, eru talin koma við sögu þegar ADHD er til staðar.